Boru ucu genişletme işleminde eksenel zımba ilerlemesi sırasında malzemede oluşan teğetsel çekme gerilmesinin malzemenin kopma mukavemetini aşması yırtılmaya, büzme işleminde ise eksenel basma kuvvetinin lokal burkulma limitini geçmesi kırışıklığa yol açar. Şekillendirme bölgesindeki gerilme dağılımı; boru çapı, et kalınlığı, deformasyon oranı ve kalıp geometrisinin ortak etkisine bağlıdır. Malzemenin kopma uzaması kapasitesi aşıldığında teğetsel doğrultuda makro çatlaklar gelişirken, eksenel yönde serbest kalan plastik akış cidarda dalgalanma ve katlanmalar oluşturur.
Şişirme prosesinde boru ucuna giren dereceli zımba, boru iç çapını genişletirken et kalınlığını radyal doğrultuda sıkıştırır ve çevre boyunca çekme gerilmeleri üretir. Çap büyütme oranı arttıkça, malzemenin çevresel uzama miktarı artar. Uygulanan şekillendirme derecesi malzemenin izin verilen plastik deformasyon sınırını geçtiğinde, çeper boyunca dik yırtılmalar meydana gelir.
Zımba koniklik açısı ve yüzey pürüzsüzlüğü teğetsel gerilmenin tepe değerini doğrudan etkiler. Dik açılı zımba formları, deformasyon yükünü dar bir alana odaklayarak lokal et incelmesine ve ardından yırtılmaya neden olabilir. Aşırı eksenel ilerleme hızı veya yetersiz yağlama şartlarında, zımba ile boru iç yüzeyi arasındaki sürtünme katsayısı yükselir. Bu durum malzemenin zımba üzerinde serbestçe kaymasını engelleyerek gerilmenin tek bir noktada birikmesine ve ağız kısmında boyuna yırtıklara yol açar.
Büzme işleminde boru dış çapını küçültmek amacıyla eksenel doğrultuda basma kuvveti uygulanır. Boru ucunun matris kalıba girişi sırasında çevresel eksende oluşan basma gerilmeleri, ince etli borularda elastik veya plastik burkulma riski yaratır. Boru et kalınlığının dış çapa oranı düştükçe, cidarın eksenel yük altında katlanma ve kırışma eğilimi artar.
Büzme matrisinin giriş radyanı ve kademeli şekillendirme adımları, malzemenin eksenel akışını kontrol altında tutmak için tasarlanır. Tek adımda yüksek oranda çap küçültme denendiğinde, malzeme matris koniğinde sıkışarak homojen akamaz. Serbest kalan hacim eksenel olarak katlanarak boru ucunda form bozukluğu ve iç veya dış yüzeyde kırışıklık hatası oluşturur. Proses güvenliği açısından büzme adımlarının kademeli zımba stroke’larına bölünmesi riski azaltır.
Şekillendirme sırasında borunun eksenel yönde geriye kaymaması için dış çaptan uygulanan sıkma kuvveti kritik rol oynar. VULCAN boru ucu şişirme ve büzme makinelerinde hidrolik sıkma çenelerinin sağladığı tutma kuvveti, zımbanın uyguladığı eksenel şekillendirme kuvvetinden yüksek olmalıdır. Sıkma kuvveti yetersiz kaldığında boru geriye doğru kayar, bu da şekillendirme boyunun eksik kalmasına veya kayma esnasında tutucu çene izlerinin oluşmasına yol açar.
Zımba ilerleme hızı ve strok mesafesinin kontrolü de deformasyon rejimi üzerinde etkilidir. Yüksek dinamik hızlar bazı malzemelerde pekleşme hızını artırarak gevrekleşmeye ve yırtılmaya yol açabilir. Sıkma çenesinin boru yüzeyine uyguladığı radyal basınç ise cidar ezilmesine yol açmayacak, ancak eksenel kaymayı tamamen önleyecek aralıkta ayarlanmalıdır.
Müşteri uç şekillendirme sonrasında çevre boyunca düzensiz yırtılma veya eksenel katlanma bildirince bakılan ilk yerlerden biri zımba ekseni ile tutucu kalıp arasındaki eksenel eş merkezlilik ve boru ucunun diklik toleransıdır. Boru dik kesilmediğinde zımba ilk teması tek bir noktadan yapar. Bu durum dengesiz yük dağılımına ve ilk temas noktasında erken yırtılmaya sebep olur.
Saha kontrollerinde incelenen temel parametreler şunlardır:
Ham malzeme et kalınlığının eksi toleransta olması büzme sırasında kırışma riskini artırırken, artı toleransta olması şişirme zımbasının boru içine girmesini zorlaştırarak aşırı sürtünme ve yırtılma oluşturabilir.
Uç şekillendirme kalıplarının ve makine parametrelerinin doğrulanması için şekillendirilecek borunun STEP veya ölçekli 2D çizimi, malzeme kalite normu, et kalınlığı toleransları ve yıllık üretim adetlerinin iletilmesi yeterlidir.
Yırtılmaları önlemek için zımba açısı ve kademesi gözden geçirilmeli, zımba yüzey lubrication ikmali yapılmalı, boru ucunun dik kesildiği ve çapaksız olduğu doğrulanmalıdır.
Kırışma genel olarak tek adımda aşırı çap küçültme denenmesi, et kalınlığının çapa göre ince kalması veya büzme matris radyanının malzemeyi yönlendirmekte yetersiz kalmasından kaynaklanır.
Sıkma çenesinin kayması durumunda zımba stroke mesafesi tam olarak malzemeye aktarılamaz. Şekillendirme boyu kısa kalır ve boru dış yüzeyinde eksenel çizikler oluşur.
Makine ve takım seçimi için teknik rehberdeki bilgileri parça dosyanızla tamamlayın.