Soğuk şekillendirme sırasında boru et kesitinde oluşan iç elastik gerilmeler, büküm torku ortadan kalktığında malzemenin nominal açıdan geri dönmesine yol açar. Plastik deformasyonun gerçekleştiği büküm bölgesinde, kesitin dış tarafı (ekstrados) çekme, iç tarafı (intrados) ise basma gerilmesine maruz kalır. İki bölge arasında yer alan nötr eksen civarındaki lifler ise elastik bölgede kalır. Büküm çenesi ve sıkma çenesi boruyu serbest bıraktığında, bu elastik gerilmeler malzemenin büküm eksenine doğru tekrar açılmasına neden olarak nihai geometride sapma yaratır.
Geri yaylanma miktarı, boru malzemesinin elastisite modülü (E) ile akma dayanımı (Sy) arasındaki oran ve kesitin atalet momenti ile doğrudan ilişkilidir. Yüksek akma dayanımına sahip paslanmaz çelik veya yüksek mukavemetli alaşımlarda elastik bölge genişlediği için yaylanma açısı artar. Eğrilik yarıçapı (CLR) büyüdükçe, boru kesitinde plastik deformasyona uğrayan malzeme hacmi azalır ve elastik geri dönme oranı nispeten yükselir.
Teğet noktasında malafa destek pozisyonu ve baskı kalıbının boru üzerindeki eksenel yükü de gerilme dağılımını etkiler. Eksenel gerilmenin yetersiz olduğu durumlarda nötr eksen borunun merkezine yakın kalır ve elastik bölge genişliğini korur. Baskı kalıbı yardımı ile uygulanan doğru eksenel kuvvet, nötr ekseni iç yarıçapa doğru kaydırarak kesitin daha büyük bir kısmının plastik akma sınırını geçmesini sağlar ve geri yaylanma miktarını kontrol edilebilir sınırlar içinde tutar.
Aynı etiket koduna sahip hammaddelerin döküm partileri (lot) arasında akma dayanımı farkı bulunabilir. Üretim toleransı dahilindeki et kalınlığı değişimleri de kesit direncini değiştirir. Et kalınlığı azaldıkça, aynı büküm yarıçapında elastik geri dönme riski artar. Bu durum, sabit açı kontrolü yapan mekanik sistemlerde açısal sapmalara sebep olur.
Servis kontrollerinde, büküm açısında ani sapmalar görüldüğünde ölçülen ilk değer boru dış çapı ve et kalınlığı toleransıdır. Nominal et kalınlığındaki 0,1 mm’lik bir düşüş, yüksek mukavemetli borularda büküm açısında 0,5 ile 1,5 derece arasında ek yaylanma farkı oluşturabilir. Takım boşluklarının artması veya sıkma çenesi tutuma yüzeyindeki aşınmalar da borunun şekillendirme anında geriye kaymasına sebep olarak ölçüm sonuçlarını yanıltabilir.
Rotary draw bükme metodunda istenen net açıyı elde etmek için fazla büküm (overbend) açısı uygulanır. Örneğin 90 derecelik nihai geometride, malzemenin 3 derecelik elastik geri yaylanma karakteristiği varsa büküm kafasının 93 dereceye gitmesi gerekir. GRIFFIN serisinde standart olarak sunulan ETU yazılımı, 3D STEP verisinden elde edilen eksenel geometrilere malzeme veritabanındaki yaylanma katsayılarını uygulayarak açı telafisini otomatik hesaplar.
ETU üzerinde tanımlanan kompanzasyon parametreleri şu şekilde işlenir:
Bu hesaplama, büküm yarıçapı ile boru dış çapı arasındaki oran küçüldükçe daha hassas girdi gerektirir. Tam elektrikli boru bükme sistemlerinde servo eksenlerin hassas pozisyonlaması, ETU yazılımına girilen kompanzasyon değerlerinin her büküm tekrarında aynı açısal hassasiyetle uygulanmasını sağlar. EOS serisi makinelerde her eksenin bağımsız elektrikli kontrolü, açısal tekrarlanabilirliği yüksek tutar.
Büküm açısının kararlılığı sadece yazılım kompanzasyonuna değil, mekanik sistemin rijitliğine de bağlıdır. Büküm kafası redüktör boşlukları veya hidrolik frenleme sistemlerindeki basınç dalgalanmaları overbend noktasında sapmalara neden olabilir. Müşteri büküm sonrasında değişken açı bildirince bakılan ilk yerlerden biri büküm kolu enkoder bağlantısı ve sıkma çenesi silindir basınç değeridir.
Proses stabilizasyonu sağlamak için uygulanması gereken kontrol adımları aşağıda listelenmiştir:
<ol
Doğru takım toleransları, uygun eksenel baskı ve ETU yazılımındaki kompanzasyon matrisi bir arada çalıştığında geri yaylanma kaynaklı tolerans dışı parçalar engellenir. Bükme simülasyonu ve boru formuna uygun kompanzasyon değerlerinin tespiti için STEP çiziminin, malzeme spesifikasyonunun, et kalınlığının, büküm yarıçapının ve yıllık üretim adetlerinin paylaşılması yeterlidir.
Malzemenin akma ve çekme dayanımı, et kalınlığı, büküm yarıçapı (CLR), eksenel baskı kuvveti ve malafa konumu geri yaylanma miktarını doğrudan etkiler.
ETU arayüzünde büküm adımına göre derece cinsinden overbend değeri girilebilir veya malzeme kütüphanesindeki açısal yaylanma katsayı matrisi aktif edilerek otomatik telafi sağlanır.
Lot değişimlerinde boru et kalınlığı ve sertlik kontrolü yapılmalıdır. Malzeme dayanımı değiştiğinde ETU üzerindeki yaylanma kompanzasyon katsayısı yeni lot değerine göre güncellenir.
Makine ve takım seçimi için teknik rehberdeki bilgileri parça dosyanızla tamamlayın.